Odpowiedzialność ubezpieczyciela z obowiązkowego OC adwokata nie powstaje automatycznie dlatego, że klient poniósł stratę w związku z prowadzeniem sprawy. Konieczne jest ustalenie odpowiedzialności cywilnej adwokata, szkody, związku przyczynowego oraz objęcia zdarzenia ochroną ubezpieczeniową. Zgodnie z art. 822 § 1 i 4 Kodeksu cywilnego poszkodowany może dochodzić roszczenia bezpośrednio od ubezpieczyciela. W orzecznictwie przyjmuje się jednak, że jego odpowiedzialność ma charakter akcesoryjny i mieści się w granicach odpowiedzialności ubezpieczonego. Sam fakt posiadania polisy nie zastępuje więc analizy zachowania pełnomocnika. Tak samo sama odmowa zapłaty przez ubezpieczyciela nie przesądza, że roszczenie klienta jest bezzasadne. Ocena zależy od ustaleń faktycznych i warunków ochrony.
Kiedy odmowa ubezpieczyciela może być uzasadniona
Szczególne znaczenie ma konflikt interesów. Nie jest on wyłącznie problemem etycznym. Jeżeli adwokat reprezentuje klienta mimo rzeczywistej kolizji interesów, może naruszyć obowiązek lojalności i zawodowej staranności, a następnie ponosić odpowiedzialność za skutki takiego działania lub zaniechania. Sądy badają przede wszystkim, czy konflikt rzeczywiście istniał, kiedy powinien zostać rozpoznany, czy wpłynął na sposób prowadzenia sprawy oraz czy jego następstwem była konkretna szkoda. Odmowa ubezpieczyciela może być uzasadniona, gdy nie wykazano odpowiedzialności adwokata, szkody lub związku przyczynowego albo gdy dane zdarzenie znajduje się poza zakresem ochrony. W praktyce spór może dotyczyć także następujących przesłanek:
- braku odpowiedzialności cywilnej adwokata, jeżeli nie wykazano nienależytego wykonania umowy lub obowiązku zawodowego.
- braku szkody albo niewykazania jej rzeczywistej wysokości.
- braku adekwatnego związku przyczynowego między działaniem adwokata a uszczerbkiem klienta.
- wyłączenia odpowiedzialności przewidzianego w zakresie konkretnej ochrony ubezpieczeniowej.
- umyślnego wyrządzenia szkody, jeżeli dane ubezpieczenie nie obejmuje takiego przypadku.
Konflikt interesów a zakres odpowiedzialności
Sama kwalifikacja zachowania jako nagannego nie przesądza jeszcze o braku ochrony. W sprawie dotyczącej adwokata sąd rozważał zarzut ubezpieczyciela, że szkoda została wyrządzona umyślnie. Ponieważ ustalono winę nieumyślną, sąd przyjął odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń. Jednocześnie podkreślono, że postanowienia uzgodnień między ubezpieczycielami nie mogą automatycznie pogarszać sytuacji ubezpieczonego, jeżeli nie wiążą go w ramach właściwego stosunku ubezpieczenia. W sprawach dotyczących konfliktu interesów trzeba ponadto odróżnić naruszenie reguł zawodowych od skutku majątkowego. Jeżeli zarzut dotyczy utraconej możliwości procesowej, konieczne jest ustalenie, czy prawidłowe działanie pełnomocnika dawałoby realną podstawę do uzyskania korzystnego rozstrzygnięcia. Takie podejście przyjęto w sprawie, w której zaniechanie adwokata doprowadziło do przedawnienia roszczenia klienta.
Odrębnie należy ocenić konflikt związany z reprezentowaniem kilku osób albo z powiązaniami między adwokatem, kancelarią i uczestnikami sporu. Orzecznictwo wskazuje, że reprezentowanie stron o sprzecznych interesach może być niedopuszczalne nawet wtedy, gdy strony wyrażają na to zgodę. Obowiązek ochrony interesu klienta nie może zostać zastąpiony interesem własnym pełnomocnika ani interesem innego klienta. W razie ujawnienia konfliktu w toku sprawy znaczenie ma również to, czy adwokat powinien był zakończyć reprezentację i jakie skutki powstały wskutek dalszego działania. W praktyce spór z ubezpieczycielem powinien być więc prowadzony na dwóch poziomach. Pierwszy dotyczy odpowiedzialności adwokata: naruszenia obowiązków, szkody i związku przyczynowego. Drugi dotyczy zakresu ochrony ubezpieczeniowej i ewentualnego wyłączenia odpowiedzialności. Nie wystarczy wskazać, że wystąpił konflikt interesów. Trzeba wykazać jego wpływ na sprawę oraz finansowy skutek dla klienta.
W postępowaniu istotne są zatem dokumenty z akt sprawy, korespondencja z klientem, zakres udzielonego pełnomocnictwa oraz dowody pozwalające ustalić, co nastąpiłoby przy prawidłowym działaniu pełnomocnika. Z drugiej strony ubezpieczyciel nie może zastąpić tej analizy ogólnym powołaniem się na naruszenie zasad zawodowych. Sądy akcentują, że OC adwokata obejmuje odpowiedzialność za szkody wyrządzone działaniem lub zaniechaniem objętym ochroną, a granice odpowiedzialności wynikają z odpowiedzialności cywilnej ubezpieczonego i właściwego zakresu ubezpieczenia.
